Świadczenia rzeczowe (majątkowe) stanowią instytucję prawną umożliwiającą organom państwa wykorzystanie nieruchomości, środków transportowych, maszyn, urządzeń oraz innego sprzętu należącego do podmiotów prywatnych i publicznych na potrzeby obronności państwa. Podobnie jak świadczenia osobiste, regulacja ta służy zapewnieniu sprawnego funkcjonowania Sił Zbrojnych oraz jednostek organizacyjnych wykonujących zadania obronne w stanie pokojowym, w razie zagrożenia bezpieczeństwa państwa oraz w czasie wojny. Zasady nakładania i realizacji świadczeń rzeczowych określa Dział VII Ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny.

Drugą formą są świadczenia osobiste, polegające na wykonywaniu prac na rzecz obrony państwa.

Przesłanki i przedmiot świadczeń

Obowiązek świadczeń rzeczowych może być nałożony na urzędy i instytucje państwowe, organy samorządu terytorialnego, przedsiębiorców, inne jednostki organizacyjne oraz osoby fizyczne. Przedmiotem świadczeń mogą być:

  • Nieruchomości — budynki, lokale, tereny i utwardzone place pod udostępnienie dla wojska lub ewakuowanej ludności,
  • Środki transportowe — samochody osobowe, ciężarowe, pojazdy specjalne, ciągniki, naczepy, a także statki powietrzne i morskie,
  • Maszyny i sprzęt — maszyny budowlane, przeładunkowe, agregaty prądotwórcze, sprzęt telekomunikacyjny oraz narzędzia niezbędne do prowadzenia prac inżynieryjnych i logistycznych.

Czas trwania świadczeń rzeczowych

Dostarczenie przedmiotu świadczeń rzeczowych w czasie pokoju następuje na cele sprawdzenia gotowości mobilizacyjnej Sił Zbrojnych oraz w związku z ćwiczeniami wojskowymi lub zadaniami obronnymi:

  • W celu sprawdzenia gotowości mobilizacyjnej — na czas nieprzekraczający 24 godzin (raz w roku),
  • W związku z ćwiczeniami wojskowymi lub ćwiczeniami w jednostkach przewidzianych do militaryzacji — na czas nieprzekraczający 7 dni (raz w roku),
  • W celu zwalczania klęsk żywiołowych i usuwania ich skutków — do 8 dni,
  • W razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny — do czasu ustania potrzeby wykorzystania przedmiotu świadczenia, bez sztywnych limitów czasowych.

Procedura nakładania i rozliczania świadczeń

  1. Wydanie decyzji o przeznaczeniu — wójt, burmistrz lub prezydent miasta wydaje decyzję administracyjną o przeznaczeniu nieruchomości lub rzeczy ruchomej na cele świadczeń rzeczowych na wniosek Szefa Wojskowego Centrum Rekrutacji (WCR) lub innego uprawnionego organu. Decyzja ta ma charakter planistyczny i oznacza nałożenie obowiązku utrzymywania przedmiotu w należytym stanie technicznym.
  2. Wydanie decyzji o nałożeniu obowiązku i wezwanie — w momencie wystąpienia realnej potrzeby (np. planowanych ćwiczeń) organ wydaje decyzję nakładającą obowiązek dostarczenia przedmiotu świadczenia w określonym miejscu i czasie.
  3. Protokołowanie i odszkodowanie:
    • Przekazanie oraz zwrot przedmiotu świadczenia następuje na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego, w którym szczegółowo opisuje się stan techniczny, stopień zużycia oraz ewentualne uszkodzenia przedmiotu.
    • Posiadaczowi przysługuje ryczałtowe odszkodowanie za czas używania przedmiotu przez wojsko lub inny organ, ustalane na podstawie stawek rynkowych za wynajem lub dzierżawę danego typu sprzętu.
    • W przypadku uszkodzenia, zniszczenia lub utraty przedmiotu w czasie wykonywania świadczenia, właścicielowi przysługuje prawo do odszkodowania pokrywającego pełną wysokość szkody ze środków budżetu państwa.

Odwołanie od decyzji i konsekwencje odmowy

  • Prawo do odwołania — od decyzji wójta, burmistrza lub prezydenta miasta przysługuje odwołanie do wojewody w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.
  • Sankcje za odmowę — odmowa wydania przedmiotu świadczenia rzeczowego, na przykład nieudostępnienie samochodu mimo prawomocnego wezwania, stanowi przestępstwo lub wykroczenie. Grozi za to kara grzywny, ograniczenia wolności, a w skrajnych przypadkach kara pozbawienia wolności.