Część wojskowa Kodeksu karnego (Rozdziały XXXVIII–XLIV Ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny) reguluje odpowiedzialność karną za czyny zabronione godzące w zasady pełnienia służby wojskowej, dyscyplinę wojskową, zasady podległości służbowej oraz sprawność bojową Sił Zbrojnych RP. Podmiotem większości z tych przestępstw może być wyłącznie żołnierz — w tym żołnierz zawodowy, żołnierz w służbie kandydackiej, terytorialnej czy odbywający ćwiczenia wojskowe.

Poniżej przedstawiono analizę prawną wybranych, kluczowych przestępstw wojskowych.

Odmowa wykonania rozkazu i niesubordynacja (art. 343 KK)

Subordynacja i bezwzględne posłuszeństwo rozkazom stanowią fundament struktury i działania Sił Zbrojnych. Kodeks karny w sposób rygorystyczny penalizuje wszelkie przejawy nieposłuszeństwa wobec przełożonych.

  • Art. 343 § 1 KK (odmowa wykonania rozkazu) — żołnierz, który odmawia wykonania rozkazu albo wykonuje go niezgodnie z jego treścią lub samowolnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
  • Typ kwalifikowany (art. 343 § 2 KK) — jeżeli sprawca dopuszcza się odmowy wykonania rozkazu w obecności zebranych żołnierzy, w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia, bądź w przypadku rozkazu dotyczącego bojowego zadania — podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Zgodnie z prawem wojskowym żołnierz nie popełnia przestępstwa, jeżeli odmawia wykonania rozkazu polecającego popełnienie przestępstwa.

Samowolne oddalenie i dezercja (art. 338 i art. 339 KK)

Przestępstwa przeciwko obowiązkowi pełnienia służby wojskowej chronią ciągłość i stałą gotowość bojową jednostek wojskowych. Ustawa rozróżnia samowolne opuszczenie jednostki od pełnej dezercji.

Samowolne oddalenie (art. 338 KK)

  • Polega na samowolnym opuszczeniu jednostki wojskowej lub wyznaczonego miejsca przebywania bądź na samowolnym niepowrocie do niego.
  • Stanowi przestępstwo, jeżeli samowolny pobyt poza jednostką trwa dłużej niż 48 godzin. Krótszy pobyt traktowany jest przeważnie jako przewinienie dyscyplinarne, chyba że zachodzą okoliczności szczególne.
  • Zagrożenie karą: do lat 3 pozbawienia wolności.

Dezercja (art. 339 KK)

  • Polega na opuszczeniu jednostki lub niepowrocie do niej w celu trwałego uchylenia się od pełnienia służby wojskowej (zamiar stały), albo na ucieczce za granicę lub niepowrocie z zagranicy.
  • Typ podstawowy zagrożony jest karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
  • Jeżeli dezerter ucieka z bronią, amunicją lub wyposażeniem bojowym albo dopuszcza się dezercji w czasie działań zbrojnych lub stanu wojennego — podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10, a w czasie wojny nawet do lat 15.

Naruszenie nietykalności cielesnej lub znieważenie przełożonego i podwładnego (art. 345 i art. 350 KK)

Prawo wojskowe chroni autorytet przełożonych, ale również godność i nietykalność podwładnych, eliminując nielegalne formy przemocy w strukturach wojskowych.

  • Naruszenie nietykalności przełożonego (art. 345 KK) — żołnierz, który stosuje przemoc lub groźbę bezprawną wobec przełożonego w związku z pełnieniem przez niego obowiązków służbowych albo go uderza, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
  • Naruszenie praw podwładnego (art. 350 KK) — przepis ten chroni dyscyplinę przed tzw. „falą” lub przekraczaniem uprawnień przez dowódców. Żołnierz, który uderza podwładnego, narusza jego nietykalność cielesną lub się nad nim znęca, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, a w przypadku znęcania się ze szczególnym okrucieństwem — do lat 10.

Ostrożność przy obchodzeniu się z bronią i sprzętem bojowym (art. 354 i art. 355 KK)

Służba wojskowa wiąże się ze stałym kontaktem ze środkami rażenia i sprzętem wysokiego ryzyka. Niezachowanie ostrożności podlega surowej odpowiedzialności karnej.

  • Nieostrożne obchodzenie się z bronią (art. 354 KK) — kto nieostrożnie obchodzi się z bronią palną, amunicją, materiałem wybuchowym lub innym sprzętem bojowym i przez to nieumyślnie sprowadza bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzi albo mienia znacznej wartości, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
  • Spowodowanie wypadku lub uszczerbku (art. 355 KK) — jeżeli następstwem nieostrożnego obchodzenia się z bronią lub sprzętem bojowym jest ciężki uszczerbek na zdrowiu lub śmierć człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.